“عین‌الدوله”، عمارتی ییلاقی در کوچه‌باغ‌های قدیمی پایتخت

نویسنده : گلاره کاویان | تاریخ انتشار : ۷ مهر ۱۳۹۵

باغ و عمارت عین‌الدوله مربوط به دوره قاجار، در زمان احداث (بین سال‌های ۱۳۳۰-۱۳۱۰ هـ . ق) شامل یک عمارت تشریفاتی، استخر بزرگ و باغ‌های زیادی در اطراف بوده و در سال ۱۳۷۶ هـ . ش در حالی که از سال‌ها پیش ویران و متروک شده بود، شناسایی و در سال ۷۷ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.

به گزارش ihome.ir جامع‌ترین وب‌سایت املاک کشور، ساختمان اولیه که متعلق به عین‌الدوله وزیر قاجار بوده، یک عمارت اعیانی ولی ساده ییلاقی در دو طبقه بود که در طبقه همکف شامل یک شاه نشین با سقف آیینه کاری شده و تزئینات و دو راهرو در دو طرف آن قرارداشت.

عین‌الدوله صدراعظم مستبد مظفرالدین شاه بود که در دوره مبارزات آزادی‌خواهان آنان را سخت آزرد و سرکوب کرد. وی فردی مستبد بود و از مخالفین سر سخت مشروطیت به شمار می‌رفت. عین الدوله باغ و عمارتی در مبارک‌آباد بنا نهاد. در آن عصر در این منطقه وسیع  که بیرون از حصار ناصری تهران بود، جز آبادی‌هایی بسیار خرد جایی مسکون و آباد نبود. شاهزاده عبدالمجید میرزا عین الدوله اراضی دیگری نیز در این حدود داشت. از آن جمله است باغ شازده(شاهزاده) در جنوب مبارک آباد که اکنون بخشی از آن اراضی با نام باغ شازده به صورت بوستان در آن جا دایر است. مجیدیه برگرفته از نام وی است.

در حوالی باغ عین الدوله باغ های مشهوری به فواصلی در جهات مختلف آن قرار داشت از آن جمله است؛ باغ سلطنت آباد ناصرالدین شاه، باغ حاج امین الضرب (ضرابخانه بعد) باغ مهران (محل ساواک) و البته باغ های دیگر که مالکین مشهوری نداشتند. زمانی اطراف این باغ در مبارک آباد و حسین آباد و لویزان و …باغ های سرسبز فراوانی وجود داشت، که با گذشت زمان کاربری آن ها تغییر کرد و اراضی آن ها به خانه سازی اختصاص یافتند. باغات اطراف که تمام منطقه را پوشش می‌دادند، به مرور تفکیک شدند و از میان رفتند.
عین الدوله تا سال ۱۳۰۶خورشیدی در قید حیات بود. وی در سال های پایانی عمر با ورشکستگی بزرگی مواجه شد. طلبکاران بسیاری از اموال او را به یغما بردند و از طرفی تنها پسرش هم مردی لایق و با کفایت نشد که بتواند اموال پدر را جمع و جور نماید.

به هر روی با شرایط پیش آمده، این باغ و عمارت از مالکیت عین الدوله بیرون آمد و مالک جدیدی با نام بصیرالدوله(هروی) پیدا کرد. بصیرالدوله  دستی سر و گوش عمارت کشید و آن را به اسکان خانواده اش اختصاص داد.

گو اینکه بعدها نیز تغییراتی در بنا پدید آورد. بعد از مرگ مالک جدید عمارت و باغ مزبور به فرزندش دکتر نصرت‌الله هروی رسید، و از ایشان  هم به دخترش شیرین انتقال یافت. تا این که در سال ۱۳۷۶خورشیدی با توافق آخرین مالک باغ، شهرداری آن را در اختیار گرفت و با تصمیم درستی این باغ به فضایی عمومی تبدیل یافت که قابلیت موزه و مکان‌های دیگری با کاربری عمومی پیدا کرد.

باغ و ساختمان عمارت
عرصه باغ۱۱۹۰۰ مترمربع است که به شکل مستطیلی شمالی جنوبی تعیین شده است. باغ  دارای چهار در است؛ دو ورودی اصلی درسمت شمال و جنوب و دو ورودی فرعی در دو جهت شرق و غرب.درشمالی در اصلی و تشریفاتی مجموعه به شمار می رود.

مساحت ساختمان ۸۰۰متر است که در دو طبقه بنا گردیده. ساختمان اولیه بنایی اعیانی ولی ساده‌ ییلاقی در دو طبقه بود. از زمان احداث بنا خبر دقیقی در دست نیست اما با قراین و امارات باید عمارت بین سال‌های ۱۳۳۰-۱۳۱۰ قمری ساخته شده باشد.

در طبقه همکف شاه‌نشین با سقف آیینه‌کاری شده و تزئینات قرار داشت، که دوطرف آن  راهرو ایجاد شده بود. دسترسی به طبقه دوم از طریق راه ‌پله ای بود که سمت شمال شرقی ساخته اند.

بصیرالدوله در دوران اسکان دراین باغ چند مرتبه دست به تعمیرات و ساختمان زد. بار نخست در سمت شمال شاه نشین با ایجاد سالنی فضای ورودی ساختمان تقویت بخشید. که این خود سبب پیدایی بالکنی در طبقه دوم شد. بار دیگر راه پله ساختمان را از شمال شرقی به میان ضلع غربی انتقال داد و با توسعه سالن ضلع شمالی، در طبقه همکف، چند اتاق به صورت دو گوشواره‌ قرینه در دو سمت بنا ساخت. افزون بر آن مالک در قسمت میانی طبقه همکف مبادرت به ایجاد سرویس بهداشتی و حمام درون عمارت  نمود. با از میان رفتن مالک اولیه رفته رفته باغ  به حال خود رها شد.

وقتی در اختیار شهرداری قرار گرفت که از سال‌ها پیش ویران و متروک شده بود. در دوران آبادی، در وسط باغ، استخر بزرگی با جزایر کوچک ساخته بودند. این جزایر با پل های فلزی کوچکی به خشکی و به یکدیگر مرتبط بودند.

در این بنا در جهت شمال به جنوب ورودی، یک کرسی به ارتفاع ۱/۵ متر قرار دارد و توسط ده پله به ایوانی وارد می شود که دور تا دور ساختمان را می چرخد. بنا با نقاشی دیواری، گچ بری، آیینه کاری و قاب بندی تزئیین شده است.

وضعیت بنایی که در سال ۱۳۷۶ در اختیار شهرداری قرار گرفت طبق گزارش ثبت شده؛ عمارت درون ملک کاملاً ویران و مخروب و تمام درختان سمت جنوب آن سوخته و زمینی که از قسمت جنوبی بنا منفک و ۱۰ متر گود برداری شده بود، بخشی از عرصه همین منزل بود که استخر سابق باغ در آنجا قرار داشت.

بعد ها ساختمان رها شد و به همین  سبب خرابی قابل توجهی به عمارت  و درختان باغ وارد گردید. تعدادی از درخت‌های جنوب باغ به علت تغییر مسیر آب قنات از بین رفت.

مرمت و باز‌سازی وضعیت بنایی که در سال ۱۳۷۶ در اختیار شهرداری قرار گرفت طبق گزارش ثبت شده؛ عمارت درون ملک کاملاً ویران و مخروب و تمام درختان سمت جنوب آن سوخته و زمینی که از قسمت جنوبی بنا منفک و ۱۰ متر گود برداری شده بود، بخشی از عرصه همین منزل بود که استخر سابق باغ در آنجا قرار داشت که با شکایت‌‌ میراث فرهنگی و اهالی محل در سال ۱۳۷۸ متوقف شد.

تعمیرات بنا از مهرماه سال ۱۳۸۱ آغاز  و طی چند مرحله تغییرات به شکل فعلی در آمده است تا در بهار سال ۱۳۸۶ و به مناسبت صدمین سالگرد بلدیه تهران افتتاح شد.

در سال ۱۳۸۷، سازمان زیباسازی شهر تهران، ضمن تجهیز فضاهای داخلی و خارجی عمارت جهت تعریف کاربری نگارخانه، فعالیت خود را در زمینه حمایت و گسترش هنرهای شهری پیگیری نمود. در حال حاضر نگارخانه‌ برگ که یکی از معتبرترین و پرسابقه‌ترین نگارخانه‌های ایران است باگشایش دوباره خود درتاریخ ۱۸ مهرماه ۱۳۸۷ در مکان جدید آن مجموعۀ عمارت عین‌الدوله، دور تازه‌ای از فعالیتشن را آغاز کرد.

این بنا و باغ در تاریخ ۴ /۴ / ۱۳۷۷ با شماره‌ ۲۰۴۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید و در حال حاضر نگارخانه برگ در عمارت عین الدوله  دایر است.

از حوادث تاریخی  که در این باغ رخ داده کنفرانس تهران است. در خلال جنگ جهانی دوم سران سه کشور روس و انگلیس و آمریکا که پیشتر قوایشان در تهران مستقر شدند در پایتخت حاضر شدند. کشورهای نام برده شده به جهت امنیتی و دیگر ملاحظات از مرکز شهر و تمرکز منطقه مسکونی دور شده و در عمارت عین الدوله استقرار پیدا کردند و کنفرانس مشهور تهران را نیز در همین عمارت برگزار کردند.

کنفرانس تهران که در روزهای ۶ تا ۹ آذرماه سال ۱۳۲۲ خورشیدی برابر با دسامبر ۱۹۴۳ میلادی در تهران انجام گردید، چهارمین کنفرانس سران کشورهای انگلیس، امریکا و شوروی بود، که به منظور توافق درباره حواشی جنگ با متحدین و ترسیم  جهان پس از پایان جنگ جهانی دوم به صورت سری برگزار  شد.

بر اساس این گزارش، عمارت عین الدوله در پاسداران، میدان هروی خیابان وفا منش، خیابان افتخاریان، کوچه جلالی قرار دارد.

منبع:پایگاه خبری وزارت راه و شهرسازی

 

برچسب ها : برگزیده 1 , تهران شناسی , خانه های ایرانی , خانه های تاریخی تهران , عمارت تاریخی , معماری , معماری ایرانی ,

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *